ปากแห้ง น้ำลายน้อย กับแผลในปาก

น้ำลายทำอะไรบ้าง

เพื่อจะเข้าใจว่าทำไมปากแห้งจึงกระทบมากกว่าที่คิด ต้องดูก่อนว่าน้ำลายทำหน้าที่อะไร

NIDCR ระบุว่าน้ำลายช่วยย่อยอาหาร ชะล้างเศษอาหาร และช่วยการกลืน อีกทั้งยังมีแคลเซียมและฟอสเฟตที่ช่วยให้ฟันแข็งแรง

ผลที่ตามมาจึงเป็นชุด ไม่ใช่เรื่องเดียว NIDCR ระบุว่าเมื่อปากแห้งเรื้อรัง การเคี้ยว กลืน และแม้แต่การพูดจะลำบากขึ้น และปากแห้งเพิ่มความเสี่ยงฟันผุและการติดเชื้อราในปาก เพราะน้ำลายช่วยคุมเชื้อ นอกจากนี้ NIDCR ยังระบุว่าอาหารเผ็ดหรือเค็มอาจทำให้แสบหรือเจ็บเมื่อปากแห้ง

เมื่อรวมกัน ปากแห้งจึงเปลี่ยนสภาพแวดล้อมในช่องปากทั้งหมด ทั้งการหล่อลื่น การชะล้าง และสมดุลของเชื้อ ซึ่งทำให้เยื่อบุถูกรบกวนได้ง่ายขึ้นในชีวิตประจำวัน

ปากแห้งเกิดจากอะไร และไม่ได้เกิดจากอะไร

นี่คือส่วนที่มักเข้าใจผิดกันมากที่สุด

ความต่างระหว่างแถวแรกกับแถวที่สองสำคัญมากในทางปฏิบัติ ถ้าเชื่อว่าเป็นเพราะอายุ ก็จะไม่มีอะไรให้ทำนอกจากทน แต่ถ้ารู้ว่ามักเกี่ยวกับยาและโรคที่มีอยู่ ก็มีเรื่องให้ตรวจและปรับได้จริง

ข้อควรระวังที่ต้องพูดให้ชัด อย่าหยุดหรือปรับยาเองแม้สงสัยว่ายาทำให้ปากแห้ง ให้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรเพื่อประเมินร่วมกัน เพราะยาเหล่านั้นมีเหตุผลที่ถูกสั่ง

ปากแห้งเชื่อมกับแผลในปากอย่างไร

เส้นทางไม่ใช่ว่าปากแห้งทำให้เกิดแผลโดยตรง แต่เป็นการที่สภาพแวดล้อมเปลี่ยนจนเยื่อบุถูกรบกวนง่ายขึ้น

เมื่อการหล่อลื่นลดลง การเสียดสีจากการเคี้ยว การพูด และการขยับของฟันหรืออุปกรณ์ในช่องปากมีผลมากขึ้น เมื่อการชะล้างลดลง เศษอาหารค้างอยู่นานขึ้น และเมื่อน้ำลายซึ่งช่วยคุมเชื้อมีน้อยลง NIDCR ระบุว่าความเสี่ยงการติดเชื้อราในปากเพิ่มขึ้น

ผลที่ตามมาในชีวิตจริงคือความรู้สึกไม่สบายที่สะสม NIDCR ระบุว่าเมื่อปากแห้งเรื้อรัง การเคี้ยว กลืน และแม้แต่การพูดจะลำบากขึ้น และอาหารเผ็ดหรือเค็มอาจทำให้แสบหรือเจ็บ ทำให้คนที่ปากแห้งเลี่ยงอาหารบางกลุ่ม กินได้น้อยลง และในผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยที่เปราะบาง การกินที่ลดลงต่อเนื่องส่งผลต่อโภชนาการและความแข็งแรงตามมา

ในผู้ป่วยมะเร็ง วงจรนี้ชัดขึ้นอีก NCI ระบุว่าปากแห้งพบบ่อยระหว่างการฉายแสงบริเวณศีรษะและลำคอ และอาจเพิ่มความเสี่ยงติดเชื้อในปาก ซึ่งแสดงว่าปากแห้งกับการกินที่เปลี่ยนไปส่งผลต่อกันเป็นวงจร

ควรทำอย่างไร

สิ่งแรกคือหาสาเหตุ ไม่ใช่แค่จัดการอาการ NIDCR ระบุว่าปากแห้งไม่ใช่เรื่องปกติของการสูงวัย และควรพบทันตแพทย์หรือแพทย์เพื่อหาสาเหตุ การหาสาเหตุมีความหมายจริง เพราะถ้าเป็นเรื่องยา อาจมีทางปรับ ถ้าเป็นเรื่องภาวะขาดน้ำ ก็แก้ได้ตรง ๆ และถ้าเป็นเรื่องโรคที่มีอยู่ ก็เป็นข้อมูลที่ทีมที่รักษาควรรู้

สิ่งที่ทำได้ระหว่างนั้น

• จิบน้ำบ่อย ๆ ตลอดวัน แทนการดื่มครั้งละมาก ๆ
• เลี่ยงอาหารที่กระตุ้นความแสบเมื่อปากแห้ง โดย NIDCR ระบุว่าอาหารเผ็ดหรือเค็มอาจทำให้แสบหรือเจ็บ
• ให้ความสำคัญกับการดูแลฟันมากกว่าเดิม เพราะ NIDCR ระบุว่าปากแห้งเพิ่มความเสี่ยงฟันผุ
• แจ้งทันตแพทย์และแพทย์ว่าใช้ยาอะไรอยู่บ้าง เพื่อให้ประเมินได้ครบ
• ในผู้ป่วยที่กำลังฉายแสงบริเวณศีรษะและลำคอ ให้แจ้งทีมที่รักษา เพราะเป็นเรื่องที่ทีมดูแลร่วมได้

การดูแลเสริมและขอบเขต

เมื่อได้ตรวจหาสาเหตุแล้ว การดูแลระหว่างวันมุ่งไปที่การลดความไม่สบายและลดการเสียดสีที่เยื่อบุ

ในเชิงกลไก กลุ่มผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับปากแห้งมีทั้งกลุ่มที่ช่วยเพิ่มความชุ่มชื้นหรือทดแทนน้ำลาย และกลุ่มที่สร้างชั้นกั้นเพื่อลดการที่อาหาร น้ำ และแรงเสียดสีมากระทบเยื่อบุที่เปราะ แต่ละกลุ่มตั้งเป้าคนละอย่าง และไม่มีกลุ่มใดแก้สาเหตุของปากแห้งได้

สิ่งที่ต้องระบุให้ชัด ผลิตภัณฑ์เหล่านี้ไม่ได้ทำให้ต่อมน้ำลายกลับมาทำงานเหมือนเดิม ไม่ได้รักษาโรคที่เป็นต้นเหตุ และไม่แทนการตรวจหาสาเหตุ ผลิตภัณฑ์แต่ละชนิดต่างกันทั้งส่วนประกอบ วิธีใช้ และข้อควรระวัง จึงควรอ่านฉลากจริงและปรึกษาเภสัชกรหรือทันตแพทย์ก่อนใช้

สำหรับผู้ป่วยที่กำลังได้รับเคมีบำบัดหรือฉายแสง ห้ามเริ่มใช้ผลิตภัณฑ์ใด ๆ ในช่องปากโดยไม่ปรึกษาทีมที่รักษาก่อน