ผู้ป่วยมะเร็งเจ็บปาก กินไม่ได้ ญาติควรดูแลอะไรบ้าง

สามอย่างที่ญาติทำได้และมีผลจริง

ในสถานการณ์ที่ควบคุมอะไรได้น้อย สามอย่างนี้คือสิ่งที่อยู่ในมือของผู้ดูแล

สิ่งที่ไม่ควรทำคือบังคับให้กิน การบังคับมักทำให้มื้ออาหารกลายเป็นการต่อสู้ ผู้ป่วยต่อต้านมากขึ้น และทั้งสองฝ่ายเหนื่อยโดยไม่ได้ผลลัพธ์ที่ต้องการ

สิ่งที่ควรบันทึก

บันทึกไม่ต้องละเอียดแบบงานวิจัย แค่พอให้เห็นแนวโน้ม

• ของเหลว ประมาณว่าวันนี้ดื่มได้เท่าไร เทียบกับวันก่อน ๆ
• อาหาร อะไรที่รับได้ อะไรที่ลองแล้วเจ็บจนกินไม่ไหว ข้อมูลนี้ช่วยให้เลือกได้เร็วขึ้นในมื้อถัดไป
• น้ำหนัก ชั่งสม่ำเสมอ เวลาเดิม น้ำหนักที่ลดต่อเนื่องเป็นข้อมูลที่ทีมต้องรู้
• ความเจ็บ ให้ผู้ป่วยให้คะแนนตัวเอง หรือสังเกตว่าเจ็บมากขึ้นตอนไหน
• สภาพในปาก มีแผลใหม่ไหม ลุกลามไหม มีฝ้าขาวไหม
• ไข้ วัดเมื่อสงสัย และจดไว้

บันทึกชุดนี้มีค่ามากตอนไปพบทีมที่รักษา เพราะความจำของคนเหนื่อยไม่แม่น และรายละเอียดที่หายไปมักเป็นรายละเอียดที่ทีมต้องใช้ตัดสินใจ

การดูแลช่องปากอย่างปลอดภัย

ความสะอาดในช่องปากไม่ใช่เรื่องความสบายในกลุ่มนี้ แต่เกี่ยวกับความเสี่ยงติดเชื้อ NCI ระบุว่า oral mucositis ทำให้เยื่อบุปากสลายจนแบคทีเรียและไวรัสเข้าสู่กระแสเลือดได้ และเมื่อภูมิคุ้มกันอ่อนแอจากเคมีบำบัด แม้แบคทีเรียปกติในปากก็อาจก่อการติดเชื้อ

แต่ความสะอาดต้องมาพร้อมความนุ่มนวล เพราะเยื่อบุกำลังเปราะบาง หลักคือทำตามที่ทีมที่รักษาแนะนำ เพราะแต่ละคนอยู่ในช่วงที่ต่างกัน และคำแนะนำอาจเปลี่ยนตามสภาพช่องปากและระดับเม็ดเลือดขาว

สิ่งที่ต้องปรึกษาทีมก่อนเสมอคือการเริ่มใช้อะไรใหม่ในช่องปาก ทั้งน้ำยาบ้วนปาก เจล สเปรย์ หรือผลิตภัณฑ์ใด ๆ เพราะบางส่วนประกอบอาจไม่เหมาะกับสภาพเยื่อบุขณะนั้น

เมื่อไรที่ต้องติดต่อทีมทันที

ข้อแรกสำคัญที่สุด ไข้ระหว่างได้รับเคมีบำบัดไม่ใช่เรื่องที่รอดูอาการ

ดูแลตัวเองด้วย

เรื่องที่มักไม่มีใครพูดกับผู้ดูแล คือความรู้สึกผิดที่เกิดขึ้นเกือบทุกวัน เมื่อทำอาหารแล้วผู้ป่วยกินไม่ได้ เมื่อพยายามแล้วน้ำหนักยังลด เมื่อรู้สึกว่าตัวเองควรทำได้มากกว่านี้

สิ่งที่ควรรู้คือความเจ็บจากแผลในช่องปากระหว่างการรักษามะเร็งไม่ใช่ผลจากการที่ใครดูแลไม่ดีพอ มันมาจากกลไกของการรักษาเอง ตามที่ NCI ระบุว่าเยื่อบุช่องปากเป็นเป้าหมายของพิษจากการรักษาเพราะมีอัตราการผลัดเซลล์เร็ว การที่ผู้ป่วยกินไม่ได้จึงไม่ใช่ความล้มเหลวของผู้ดูแล

บทบาทที่มีค่าที่สุดของผู้ดูแลไม่ใช่การทำให้ผู้ป่วยกินได้ทุกมื้อ แต่คือการเป็นตาที่เห็นความเปลี่ยนแปลง เป็นคนที่บันทึก และเป็นคนที่ทำให้ทีมที่รักษารู้เรื่องได้ทัน

การดูแลเสริมระหว่างนั้น

เมื่อทีมที่รักษารับทราบและวางแผนแล้ว สิ่งที่ทำได้ระหว่างวันคือลดสิ่งที่มากระทบแผล ทั้งอาหารนุ่ม อุณหภูมิที่ไม่กระตุ้น การเลี่ยงของเผ็ดเปรี้ยวเค็มจัด และการจิบน้ำบ่อย ๆ

ในเชิงกลไก มีกลุ่มผลิตภัณฑ์ที่ตั้งเป้าสร้างชั้นกั้นเชิงกายภาพเพื่อลดการที่อาหาร น้ำ และน้ำลายสัมผัสแผลซ้ำ ซึ่งเป็นการดูแลเสริมเท่านั้น ไม่ได้รักษามะเร็ง ไม่ได้รักษา oral mucositis ให้หาย ไม่ได้ลดความเสี่ยงติดเชื้อ และไม่แทนแผนการดูแลของทีม

สำหรับผู้ป่วยที่กำลังรับการรักษา ห้ามเริ่มใช้ผลิตภัณฑ์ใด ๆ ในช่องปากโดยไม่ปรึกษาทีมที่รักษาก่อน ทีมเป็นผู้ที่รู้ว่าอะไรเหมาะกับสภาพช่องปากของผู้ป่วยในแต่ละช่วง